Autenticar
Main menu

A AEG utiliza cookies para o melhor funcionamento do portal.

O uso deste site implica a aceitaçom do uso das ditas cookies. Podes obter mais informaçom aqui

Aceitar
Como matar índios com giz e apagador

Como matar índios com giz e apagador

Interessante texto sobre a realidade das línguas indígenas no Brasil.

José Ribamar Bessa Freire

Por que hoje é tão alto o índice de suicídio entre os índios que originalmente desconheciam tal prática? Segundo o estudioso da língua Tukano, padre Casimiro Béksta, aqui citado na semana passada, não existe sequer tradução para tal palavra na maioria das línguas indígenas. Os pesquisadores que estudaram o suicídio de índios citam diversas causas relacionadas à terra, religião, economia, políticas de saúde e de educação, entre outras. Destacamos aqui uma delas vinculada às línguas e a seu uso na escola.

São faladas 23 línguas em São Gabriel da Cachoeira, no Rio Negro (AM), que, entre os mais de cinco mil municípios brasileiros, lidera o ranking de suicídios de índios no Brasil (Mapa da Violência - Diário do Amazonas, 9/10/2014). A taxa de suicídios lá é dez vezes maior do que a média nacional. Entre 2008 e 2012, foram 50 casos por 100 mil habitantes, enquanto a média brasileira é de 5,3 suicídios. Entre os suicidas de São Gabriel, 93% são índios que se enforcaram ou se envenenaram com timbó.

- O que está acontecendo é um extermínio - afirmou o médico Carlos Felipe D´Oliveira, da Rede Brasileira de Prevenção ao Suicídio. Em janeiro deste ano, essas mortes, assim como as ocorridas em municípios de Mato Grosso do Sul, foram discutidas em Brasília no Fórum Brasileiro sobre Suicídio, que encaminhou minuta ao Congresso Nacional pedindo ações de prevenção e criação de políticas públicas para reduzir a incidência de suicídios. A proposta certamente ficará engavetada pelo deputado Eduardo Cunha (vixe, vixe), se ninguém ficar mordendo seu calcanhar ou se ele não cair antes derrubado pelas acusações de corrupção.

A "souffrance"

Entre as políticas públicas, estão as políticas de línguas. O tratamento que a sociedade dispensa às línguas interfere no índice de suicídio, se for correta a hipótese do linguista e antropólogo belga André-Marcel d´Ans (1938-2008). Ex-professor da Universidade de Paris VII, ele estudou os mitos dos índios Kaxinawá da Amazônia peruana, onde viveu por mais de seis anos. No seu artigo "Linguagem e Patologia Social", usa a categoria "souffrance" para explicar o sofrimento e o desespero provocados pelas tensões e conflitos linguísticos, que podem provocar o suicídio.

taxA "souffrance" - diz ele - é um tipo de sofrimento patológico, que não é resultado de nenhuma anomalia individual, mas provém de uma alteração funcional da situação linguística. Ela se dá quando se obriga alguém a usar uma língua que não é sua língua materna, num contexto de discriminação e preconceito. Cita o caso de um Yaminawa que havia sido alfabetizado, na marra, por missionários católicos, e contraiu a "souffrance".

Segundo D´Ans, essas anomalias atingem tanto o corpo como o psiquismo, originadas pelas tensões e conflitos que provocam os impasses linguísticos, “gerando um desespero que pode chegar, nos casos mais graves, a condutas violentas e/ou suicidárias”. Ele estabelece assim uma relação entre o uso da língua materna e o psiquismo dos indivíduos. Para não morrer de fome, não basta um pedaço de pão, é preciso assegurar o direito de cada um ter o pão em sua língua materna, como no poema de Vallejo escrito quando vivia na França.

Uma visão histórica sobre as políticas de línguas na região e seu uso na escola nos dão uma dimensão do estrago, conforme revelam os relatórios do poeta Gonçalves Dias que foi nomeado pelo presidente da Província do Amazonas, em 1861, para o cargo de visitador das escolas públicas de primeiras letras. Ele viajou pelos rios Solimões e Negro, visitou escolas e fez uma etnografia da sala de aula. Conversou com professores, folheou cadernos de alunos, assistiu aulas, elaborou um censo escolar, observou o calendário, currículo, livros didáticos, tudo.

O Apagamento

Uma conclusão de Gonçalves Dias é que a escola não funcionava no Amazonas, porque as aulas eram dada em português, mas a maioria da população desconhecia esta língua e falava, além de um idioma indígena, a Língua Geral ou Nheengatu. Mesmo assim, o poeta recomenda ao Presidente da Província que mantenha o português, pois “a vantagem da frequência das escolas estaria principalmente em se desabituarem da Língua Geral, que falam sempre em casa e nas ruas, e em toda parte”. Quer dizer, uma das funções da escola era mesmo apagar essas línguas consideradas "bárbaras, pobres e sujas".

Desta forma, os alunos continuariam excluídos do conhecimento escolar, mas para o poeta avaliador das escolas. mais importante do que o conteúdo das disciplinas era impedir o uso das línguas indígenas e impor o português:

"No falar a língua portuguesa já vai uma grande vantagem, e tal que, quando mesmo os meninos não fossem à escola para outra coisa, ainda assim conviria na atualidade e ficaria ainda sendo conveniente por bastante tempo, que o governo com esse fim criasse e sustentasse as escolas primárias do Solimões”.

Não dispomos de dados precisos sobre os suicídios de indígenas no Amazonas no séc. XIX. No entanto, depois de 1950, tanto no Solimões quanto no Negro, existem registros nos jornais e nos boletins policiais, evidenciando como se pode matar índio com giz e apagador. Tais dados podem ser correlacionados com as avaliações dos internatos criados pelos salesianos na região, cujo objetivo era, como o proposto por Gonçalves Dias, apagar as línguas indígenas em nome de uma "unidade nacional".

No entanto, não são apenas as escolas onde estudam os índios as criadoras de "souffrance". Houve um avanço e hoje já existem escolas bilingues que procuram valorizar as línguas indígenas como línguas de instrução nas primeiras séries. Mas isto de nada serve se esses índios, quando entram em contato com a sociedade nacional, sofrem discriminação de brasileiros preconceituosos, que frequentaram escolas onde não aprenderam a respeitar as línguas e culturas indígenas.

Por isso, o XXVIII Simpósio Nacional de História realizado nesta semana em Florianópolis aprovou em sessão plenária a moção encaminhada ao Conselho Nacional de Educação, solicitando regulamentação da Lei 11.645/2008, que determinou a inclusão do Ensino de História e Cultura Indígena na Educação Básica. Os profissionais da área estão exigindo a formulação de orientações e diretrizes pedagógicas, bem como a criação de disciplinas nos cursos universitários de História e Pedagogia que formem e atualizem os professores para implementar a lei.

Enquanto isso não for feito, o problema tende a se agravar. A imagem mais acabada da "souffrance" é a notícia "Dois ticunas se suicidam" publicada no Jornal do Brasil (19/08/1991). Um deles, Artur Gabriel, 32 anos, tio do vice-capitão da Comunidade de Umariaçu, Waldir Mendes, se enforcou cantando. Em língua ticuna, segundo seu sobrinho:
"Na manhã do dia 6 de agosto, depois de passar a noite inteira entoando canções indígenas, com uma garrafa de cachaça ao lado, Gabriel apareceu enforcado no fundo do quintal, pendurado a uma árvore".

Fonte: Taqui Pra Ti.

Última modificação emTerça, 23 Fevereiro 2016 23:41
Avalie este item
(2 votos)

5091 comentários

  • https://nikibiyobo.jp.net/

    I do not even know the way I finished up right here, however I assumed this publish
    was good. I don't know who you might be but certainly you are going to a well-known blogger if you happen to aren't already.

    Cheers!

  • NetDB Group
    NetDB Group Segunda, 05 Janeiro 2026 19:03 Link do comentário

    Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates.
    I've been looking for a plug-in like this for quite some time and
    was hoping maybe you would have some experience with
    something like this. Please let me know if you run into anything.
    I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

  • Judi Bola Terlengkap
    Judi Bola Terlengkap Segunda, 05 Janeiro 2026 07:13 Link do comentário

    Saya sudah menyimak artikel ini secara keseluruhan, dan saya merasa penyampaian materi di dalamnya sangat menarik dan relevan dengan berbagai perbincangan populer
    saat ini, termasuk mengenai KUBET, Situs Judi Bola Terlengkap, Situs
    Parlay Resmi, Situs Parlay Gacor, Situs Mix Parlay, Situs
    Judi Bola, toto macau, kubet login, situs
    parlay, Kubet Parlay, dan Judi Bola gacor.

    Dari pandangan saya, kualitas penulisan dalam artikel ini terlihat dari bagaimana penulis menyusun informasi dengan cara yang runut,
    sehingga pembaca bisa mengikuti setiap poin tanpa kesulitan. Isi artikel
    ini juga memberikan nilai tambah karena mampu
    memberikan pemahaman yang jelas terhadap topik yang sedang banyak dicari.
    Saya merasa perlu memberikan komentar karena artikel
    seperti ini tentu layak mendapatkan apresiasi yang lebih.
    Saya berharap penulis dapat terus menghadirkan konten-konten yang
    informatif sehingga semakin banyak pembaca yang bisa mendapatkan referensi
    yang tepat dan akurat. Terima kasih kepada penulis karena
    sudah menyajikan pembahasan yang begitu jelas, relevan, dan nyaman untuk dibaca oleh siapa pun.

  • go8
    go8 Segunda, 05 Janeiro 2026 01:01 Link do comentário

    This is a very good tip particularly to those fresh to the blogosphere.

    Brief but very precise info… Thank you for sharing this one.
    A must read article!

  • Grantfaf
    Grantfaf Domingo, 04 Janeiro 2026 02:30 Link do comentário

    Привет друзья.

    Использую этот софт по накрутка в яндекс

  • https://jwkzkf.za.com/
    https://jwkzkf.za.com/ Domingo, 04 Janeiro 2026 00:22 Link do comentário

    Hi there! Someone in my Myspace group shared this website with us so I came to check it out.
    I'm definitely enjoying the information. I'm bookmarking and will be tweeting this to my followers!

    Exceptional blog and superb style and design.

  • 23win casino
    23win casino Sábado, 03 Janeiro 2026 15:03 Link do comentário

    I am regular visitor, how are you everybody? This post posted at this web page is really fastidious.

  • Judi Bola Terlengkap
    Judi Bola Terlengkap Sábado, 03 Janeiro 2026 06:15 Link do comentário

    Saya telah membaca artikel ini hingga selesai, dan menurut saya penyampaian serta struktur penjelasannya
    sangat baik, apalagi ketika penulis menyinggung topik populer seperti KUBET,
    Situs Judi Bola Terlengkap, Situs Parlay Resmi, Situs
    Parlay Gacor, Situs Mix Parlay, Situs Judi Bola,
    toto macau, kubet login, situs parlay, Kubet Parlay,
    dan Judi Bola gacor. Menurut penilaian saya, artikel ini memberikan gambaran yang
    padat dan mampu membantu pembaca memahami konteks yang diangkat tanpa harus merasa bingung.
    Saya sendiri cukup terkesan dengan cara penulis menyajikan informasi secara runut, sehingga
    setiap poinnya mudah diikuti dan relevan dengan pembahasan utama.
    Selain itu, penjelasan yang diberikan juga terasa memberikan perspektif
    baru yang mungkin tidak diketahui oleh sebagian besar
    pembaca. Rasanya tidak lengkap jika saya tidak memberikan komentar karena artikel seperti ini tentu memiliki
    nilai yang patut diapresiasi. Saya berharap penulis dapat terus menyajikan konten-konten yang penuh informasi penting, agar pembaca lain juga bisa
    memperoleh wawasan yang sama seperti yang saya rasakan. Terima kasih kepada penulis atas kerja
    kerasnya menghadirkan artikel yang informatif, jelas, dan mudah dipahami sehingga memberikan pengalaman membaca yang sangat menyenangkan.

  • top casino sites
    top casino sites Sábado, 03 Janeiro 2026 06:02 Link do comentário

    usdt casino real money
    online casino for real money
    online casino sportsbook

  • tr88 game
    tr88 game Sexta, 02 Janeiro 2026 01:00 Link do comentário

    Nice post. I was checking continuously this blog and I'm inspired!

    Extremely useful information specifically the closing phase :
    ) I handle such info a lot. I used to be looking for this certain info
    for a very long time. Thanks and good luck.

Deixe um comentário

Certifique-se de preencher os campos indicados com (*). Não é permitido código HTML.

voltar ao topo

Facebook Twitter RSS Global